Wstrząs anafilaktyczny jest najcięższą postacią szybko rozwijającej się reakcji nadwrażliwości. Dochodzi w nim do zaburzeń krążenia i znacznego spadku ciśnienia, które mogą bezpośrednio zagrażać życiu. Anafilaksja może rozpocząć się po kontakcie z pokarmem, lekiem, jadem owada lub innym czynnikiem, na który organizm reaguje w sposób gwałtowny. Objawy najczęściej pojawiają się w ciągu minut. To właśnie tempo ich narastania jest jednym z powodów, dla których liczy się szybkie rozpoznanie sytuacji i właściwe działanie.
Pierwszym sygnałem często są zmiany skórne. Może pojawić się pokrzywka, zaczerwienienie, nasilony świąd albo obrzęk warg i powiek. Nie zawsze jednak skóra reaguje w widoczny sposób. Bardziej niebezpieczne są objawy ze strony układu oddechowego, takie jak chrypka, uczucie zaciskania gardła, świszczący oddech, kaszel i narastająca duszność. Reakcja może obejmować także przewód pokarmowy, powodując gwałtowne bóle brzucha, nudności, wymioty lub biegunkę. Gdy pojawia się osłabienie, zawroty głowy, zimny pot, splątanie lub omdlenie, może to świadczyć o zaburzeniach krążenia.
Nie ma jednego obrazu, który zawsze wygląda tak samo. U jednej osoby reakcja zaczyna się od swędzenia dłoni i uogólnionej pokrzywki, u innej pierwszym problemem jest nagła duszność lub obrzęk gardła. Zdarza się, że po użądleniu owada chory początkowo czuje się dobrze, a po kilku minutach pojawiają się zawroty głowy, osłabienie i problemy z oddychaniem. Istotne jest szybkie pogarszanie się stanu po prawdopodobnym kontakcie z alergenem. Brak wysypki nie wyklucza anafilaksji, jeśli występują objawy oddechowe lub krążeniowe.
W przypadku ciężkiej anafilaksji najważniejszym lekiem jest adrenalina podawana domięśniowo w przednio boczną część uda. Osoby, które wcześniej przebyły ciężką reakcję alergiczną i otrzymały autowstrzykiwacz, powinny mieć go przy sobie i znać zasady użycia. Podania adrenaliny nie należy odkładać do momentu przyjazdu karetki, jeśli występują objawy odpowiadające anafilaksji, a pacjent ma zalecony lek ratunkowy. Leki przeciwhistaminowe mogą łagodzić część objawów skórnych, ale nie zastępują adrenaliny w sytuacji zagrożenia życia.
Należy przerwać kontakt z czynnikiem wywołującym, jeśli jest to możliwe, na przykład usunąć żądło owada. Trzeba wezwać pomoc medyczną i zastosować adrenalinę zgodnie z wcześniejszym zaleceniem dla pacjenta. Osoba z osłabieniem i spadkiem ciśnienia nie powinna nagle wstawać ani chodzić. Pozycję ciała dostosowuje się do objawów, a przy utracie przytomności kontroluje oddech i postępuje zgodnie z zasadami pierwszej pomocy. Po ciężkiej reakcji potrzebna jest obserwacja medyczna, ponieważ u części chorych objawy mogą nawrócić po okresie poprawy.
Do częstych przyczyn należą pokarmy, szczególnie orzechy, ryby, skorupiaki, mleko czy jaja, a także leki i jady owadów błonkoskrzydłych. Lista możliwych wyzwalaczy jest jednak dłuższa. Czasami problem pojawia się dopiero po połączeniu kilku czynników, na przykład spożyciu określonego pokarmu i intensywnym wysiłku. Po przebytej anafilaksji warto ustalić przyczynę w poradni alergologicznej. Pomaga to zaplanować unikanie alergenu i zabezpieczenie na wypadek kolejnej reakcji.
Pacjent, który przeszedł anafilaksję, powinien wiedzieć, jakie objawy u niego wystąpiły i co było prawdopodobnym czynnikiem wyzwalającym. Jeśli lekarz zalecił adrenalinę do samodzielnego podania, trzeba regularnie sprawdzać termin ważności preparatu i upewnić się, że bliscy znają sposób jego użycia. W przypadku dzieci plan postępowania powinni znać również opiekunowie i nauczyciele. Dobre przygotowanie zmniejsza ryzyko opóźnienia leczenia, gdy reakcja pojawi się ponownie.
To, że dany pokarm, lek czy użądlenie wcześniej nie wywoływały ciężkiej reakcji, nie daje pełnej gwarancji bezpieczeństwa w przyszłości. Uczulenie może rozwinąć się z czasem, a nasilenie kolejnych reakcji jest trudne do przewidzenia. Z tego powodu osoba, która po kontakcie z konkretnym czynnikiem doświadcza szybko narastających objawów z kilku układów, powinna traktować sytuację poważnie, nawet jeśli wcześniej podobny kontakt przebiegał łagodnie.
Katar sienny, miejscowa pokrzywka czy niewielki obrzęk po ukąszeniu nie są tym samym co anafilaksja. O ciężkiej reakcji świadczy szybkie narastanie objawów i zajęcie układu oddechowego lub krążenia, czasem także kilku układów jednocześnie. Rozróżnienie ma znaczenie dla leczenia. Przy łagodnych objawach lekarz może zalecić postępowanie objawowe, natomiast anafilaksja wymaga natychmiastowego działania i adrenaliny.
Ustalenie czynnika wyzwalającego pozwala ograniczyć ryzyko kolejnego epizodu. Alergolog analizuje okoliczności zdarzenia i może zlecić odpowiednie testy. W niektórych alergiach, na przykład na jad owadów, istnieją metody leczenia przyczynowego, które zmniejszają ryzyko ciężkiej reakcji w przyszłości. Pacjent może również otrzymać indywidualny plan postępowania oraz zalecenie noszenia adrenaliny. Dzięki temu kolejna sytuacja nie musi zaskoczyć chorego ani jego bliskich.
Duży obrzęk ręki lub nogi po użądleniu może wyglądać niepokojąco, ale jeśli ogranicza się do okolicy wkłucia i nie towarzyszą mu duszność, uogólniona pokrzywka, objawy krążeniowe ani silne dolegliwości z przewodu pokarmowego, zwykle nie jest wstrząsem anafilaktycznym. Anafilaksja ma charakter ogólnoustrojowy i może bardzo szybko postępować. W razie wątpliwości lub narastania objawów bezpieczniej jest wezwać pomoc medyczną.
Czy wstrząs anafilaktyczny zawsze zaczyna się od wysypki?
Nie. Objawy skórne są częste, ale ciężka reakcja może przebiegać bez widocznej pokrzywki.
Czy lek przeciwhistaminowy wystarczy przy anafilaksji?
Nie. Przy ciężkich objawach podstawowym lekiem jest adrenalina podawana domięśniowo.
Czy po poprawie trzeba zgłosić się do szpitala?
Po ciężkiej reakcji potrzebna jest ocena i obserwacja medyczna, ponieważ objawy mogą nawrócić.
Czy kolejna reakcja zawsze będzie taka sama?
Nie da się tego przewidzieć. Kolejna ekspozycja może wywołać reakcję o innym nasileniu.
