Tachykardia oznacza przyspieszoną pracę serca. Najprościej mówiąc, jest to sytuacja, w której serce bije szybciej niż powinno w danych warunkach. U osoby dorosłej w spoczynku za przyspieszoną czynność serca często uznaje się puls powyżej 100 uderzeń na minutę. Nie zawsze jednak taki wynik oznacza chorobę. Serce może bić szybciej podczas wysiłku fizycznego, stresu, silnych emocji, gorączki, odwodnienia, bólu albo po wypiciu dużej ilości kawy. Wtedy tachykardia jest reakcją organizmu na konkretną sytuację. Problem pojawia się wtedy, gdy szybki puls występuje bez wyraźnej przyczyny, pojawia się nagle, powtarza się, trwa długo albo towarzyszą mu inne objawy, takie jak duszność, ból w klatce piersiowej, osłabienie, zawroty głowy lub omdlenie.
Tachykardia i arytmia serca są pojęciami powiązanymi, ale nie oznaczają dokładnie tego samego. Tachykardia dotyczy przede wszystkim zbyt szybkiego rytmu serca. Arytmia serca oznacza natomiast zaburzenie rytmu, czyli sytuację, w której serce bije niemiarowo, za szybko, za wolno albo w nieprawidłowej sekwencji. Można więc powiedzieć, że niektóre tachykardie są rodzajem arytmii, ale nie każda arytmia musi oznaczać szybki puls. Czasami pacjent ma wrażenie przeskakiwania serca, pojedynczych mocnych uderzeń albo przerw w rytmie, mimo że tętno nie jest bardzo wysokie. Innym razem serce nagle przyspiesza do bardzo dużych wartości i bije regularnie lub nierówno. Dlatego przy opisie objawów ważne jest nie tylko to, ile wynosi puls, ale też czy rytm jest miarowy, kiedy objawy się zaczynają i jak szybko ustępują.
Kołatanie serca to subiektywne odczucie nieprzyjemnej pracy serca. Pacjenci opisują je jako szybkie bicie, trzepotanie, dudnienie, przeskakiwanie, mocne uderzenia albo wrażenie, że serce na chwilę się zatrzymuje. Samo kołatanie nie zawsze oznacza groźną chorobę. Może pojawić się po stresie, wysiłku, alkoholu, kofeinie, niedospaniu, w przebiegu infekcji albo przy lęku. Może też jednak być objawem zaburzeń rytmu serca, chorób tarczycy, niedokrwistości, zaburzeń elektrolitowych, choroby serca albo działania leków. Właśnie dlatego ważne jest, aby nie oceniać kołatania wyłącznie na podstawie odczucia. Dla lekarza znaczenie ma czas trwania epizodu, częstość nawrotów, puls w trakcie objawów, choroby współistniejące i wynik badania EKG. W literaturze medycznej podkreśla się, że kołatanie serca jest częstą przyczyną konsultacji, ale wymaga uporządkowanej oceny, ponieważ może mieć zarówno łagodne, jak i poważniejsze przyczyny.
Szybszy puls nie zawsze oznacza chorobę serca. Organizm naturalnie przyspiesza pracę serca wtedy, gdy potrzebuje więcej tlenu i energii. Dzieje się tak podczas wysiłku fizycznego, silnych emocji, stresu, gorączki, odwodnienia, bólu, ciąży albo po wypiciu kawy czy napojów energetycznych. W takich sytuacjach serce pracuje szybciej, ale zwykle rytm pozostaje miarowy, a tętno stopniowo wraca do normy po odpoczynku albo ustąpieniu przyczyny. Taka tachykardia jest reakcją adaptacyjną organizmu. Niepokój powinien pojawić się wtedy, gdy szybki puls występuje w spoczynku, pojawia się nagle, nie ma jasnego powodu albo towarzyszy mu uczucie osłabienia, duszność, ból w klatce piersiowej czy zasłabnięcie.
Kołatanie serca może mieć wiele przyczyn. Część z nich jest związana bezpośrednio z sercem, na przykład zaburzenia rytmu, choroba niedokrwienna, wady zastawkowe, niewydolność serca albo przebyte zapalenie mięśnia sercowego. Istnieją jednak także przyczyny pozasercowe. Do częstych należą stres, napady lęku, przemęczenie, niedobór snu, gorączka, anemia, odwodnienie, zaburzenia elektrolitowe, nadczynność tarczycy, hipoglikemia, alkohol, nikotyna, kofeina, narkotyki oraz niektóre leki. Dlatego samo stwierdzenie, że serce bije szybko, nie wystarcza do rozpoznania arytmii. Trzeba ustalić, w jakich okolicznościach pojawiają się objawy, jak długo trwają i czy powtarzają się według podobnego schematu.
Arytmia serca może być odczuwana jako nierówne bicie, przerwy w rytmie, nagłe mocne uderzenia albo szybkie trzepotanie w klatce piersiowej. Niektóre osoby opisują to tak, jakby serce na chwilę się zatrzymywało, a potem uderzało mocniej. Czasami są to pojedyncze dodatkowe skurcze, które u wielu osób mogą występować okresowo i nie zawsze oznaczają groźną chorobę. Inaczej wygląda sytuacja, gdy kołatanie jest długotrwałe, bardzo szybkie, nieregularne, pojawia się w spoczynku albo powoduje pogorszenie samopoczucia. Arytmie mogą mieć różny charakter, dlatego do ich oceny potrzebne jest badanie EKG wykonane w czasie objawów lub monitorowanie pracy serca przez dłuższy czas.
Szybki puls powinien szczególnie niepokoić, gdy towarzyszy mu ból lub ucisk w klatce piersiowej, duszność, omdlenie, silne zawroty głowy, zimne poty, nagłe osłabienie, sinienie ust, splątanie albo uczucie zbliżającej się utraty przytomności. Ważnym sygnałem alarmowym jest także kołatanie serca pojawiające się podczas wysiłku, zwłaszcza jeśli wcześniej taki objaw nie występował. Pilnej oceny wymaga bardzo szybkie tętno w spoczynku, szczególnie jeśli przekracza 120–150 uderzeń na minutę i nie zwalnia po odpoczynku. Niepokojące są również epizody nagłego początku i nagłego końca, ponieważ mogą sugerować napadowe zaburzenia rytmu. W takich sytuacjach lepiej nie czekać, aż objawy same miną, tylko skontaktować się z lekarzem albo wezwać pomoc.
Stres i lęk są częstymi przyczynami szybkiego bicia serca. W sytuacji napięcia organizm uruchamia reakcję obronną, w której wzrasta poziom adrenaliny, oddech staje się szybszy, a serce zaczyna mocniej pracować. Pacjent może odczuwać kołatanie, drżenie rąk, ucisk w gardle, potliwość, suchość w ustach i niepokój. Czasem objawy są tak silne, że przypominają chorobę serca. Nie oznacza to jednak, że każde kołatanie można zrzucić na nerwy. Rozpoznanie lękowego tła objawów powinno być ostrożne, zwłaszcza gdy dolegliwości pojawiają się po raz pierwszy, są bardzo nasilone albo występują u osoby z chorobami serca. Najbezpieczniej najpierw wykluczyć istotne przyczyny somatyczne, a dopiero potem wiązać objawy głównie ze stresem.
Na rytm serca mogą wpływać substancje pobudzające. Kawa, napoje energetyczne, nikotyna i alkohol u części osób nasilają kołatanie serca lub wywołują uczucie szybkiego pulsu. Podobnie mogą działać niektóre leki, na przykład preparaty stosowane przy przeziębieniu, leki rozszerzające oskrzela, część leków hormonalnych, niektóre antydepresanty albo środki odchudzające. Znaczenie ma także odwodnienie, niedobór potasu i magnezu oraz intensywny wysiłek bez właściwej regeneracji. Jeśli pacjent zauważa, że objawy pojawiają się po konkretnym produkcie lub leku, warto zapisać tę informację i omówić ją z lekarzem. Nie należy jednak samodzielnie odstawiać leków przyjmowanych na stałe bez konsultacji, ponieważ może to być niebezpieczne.
Podstawowym badaniem przy kołataniu serca jest EKG. Problem polega na tym, że jeśli objawy pojawiają się napadowo, zwykłe EKG wykonane w gabinecie może być prawidłowe. Wtedy lekarz może zlecić Holter EKG, czyli monitorowanie rytmu serca przez 24 godziny, kilka dni albo dłużej, w zależności od częstotliwości objawów. Czasami potrzebne są także badania krwi, między innymi morfologia, elektrolity, glukoza i hormony tarczycy. U niektórych pacjentów wykonuje się echo serca, próbę wysiłkową lub konsultację kardiologiczną. Ważne jest, aby diagnostyka była dobrana do konkretnej sytuacji. Inaczej ocenia się młodą osobę z kołataniem po kawie i stresie, a inaczej pacjenta z chorobą serca, omdleniami albo bólem w klatce piersiowej.
Przed wizytą warto zanotować, kiedy pojawia się szybki puls, jak długo trwa, czy zaczyna się nagle, czy narasta stopniowo, jakie wartości tętna udało się zmierzyć i co pomaga w ustąpieniu objawów. Dobrze jest zapisać, czy kołatanie występuje w spoczynku, po wysiłku, po jedzeniu, po kawie, po alkoholu, w stresie albo w nocy. Lekarz może też zapytać o choroby przewlekłe, przyjmowane leki, suplementy, infekcje, gorączkę, utratę masy ciała, objawy tarczycowe i przypadki nagłych zgonów sercowych w rodzinie. Takie informacje pomagają szybciej ocenić, czy objawy wyglądają na łagodne, czy wymagają pilniejszej diagnostyki.
Pilna pomoc jest potrzebna, jeśli szybkiemu biciu serca towarzyszy omdlenie, silna duszność, ból w klatce piersiowej, znaczne osłabienie, zaburzenia świadomości albo objawy udaru, takie jak opadnięcie kącika ust, zaburzenia mowy lub niedowład kończyny. Nie należy zwlekać również wtedy, gdy tętno jest bardzo wysokie i utrzymuje się mimo odpoczynku, zwłaszcza u osoby z rozpoznaną chorobą serca. Nagłe, silne i nietypowe objawy zawsze wymagają ostrożności. W przypadku wątpliwości lepiej skorzystać z pomocy medycznej, niż próbować przeczekać epizod w domu. Szybka ocena pozwala odróżnić niegroźne kołatanie od zaburzeń rytmu, które mogą wymagać leczenia.
Leczenie zależy od przyczyny. Jeśli szybki puls wynika z gorączki, odwodnienia, anemii, nadczynności tarczycy albo działania substancji pobudzających, najważniejsze jest leczenie problemu podstawowego. Jeśli przyczyną jest arytmia serca, lekarz może zalecić leki kontrolujące rytm lub częstość pracy serca, a w wybranych przypadkach inne metody, na przykład kardiowersję, ablację albo leczenie choroby serca, która wywołuje zaburzenia rytmu. Nie każda tachykardia wymaga leków kardiologicznych. Czasem wystarczy ograniczenie kofeiny, poprawa nawodnienia, leczenie infekcji, uzupełnienie niedoborów i zmiana stylu życia. Decyzja powinna jednak wynikać z diagnostyki, a nie z samodzielnego zgadywania.
W codziennym życiu warto zwracać uwagę na sen, nawodnienie, regularne posiłki, ograniczenie nadmiaru kofeiny, unikanie napojów energetycznych, redukcję alkoholu i rzucenie palenia. Pomocna jest umiarkowana aktywność fizyczna, ale dobrana do możliwości i stanu zdrowia. Osoby, które zauważają związek kołatania ze stresem, mogą korzystać z technik oddechowych, psychoterapii albo innych metod obniżania napięcia. Ważne jest też leczenie chorób przewlekłych, szczególnie nadciśnienia, chorób tarczycy, cukrzycy i zaburzeń elektrolitowych. Profilaktyka nie zastępuje diagnostyki, ale może zmniejszyć liczbę epizodów u osób, u których nie stwierdzono groźnej arytmii.
Najbardziej niepokojący jest szybki puls, który pojawia się nagle, bez wyraźnej przyczyny, w spoczynku, trwa długo albo powoduje objawy ogólne. Znaczenie ma także kontekst. Inaczej ocenia się przyspieszenie serca po wejściu po schodach, a inaczej nagłe kołatanie podczas siedzenia. Szczególną ostrożność powinny zachować osoby z chorobami serca, po zawale, z niewydolnością serca, wadami zastawkowymi, nadciśnieniem, zaburzeniami tarczycy oraz te, u których w rodzinie występowały nagłe zgony sercowe. Tachykardia nie zawsze jest groźna, ale nie powinna być ignorowana, gdy jest nawracająca, bardzo nasilona lub połączona z innymi objawami. Najrozsądniejsze podejście polega na obserwacji organizmu, zapisaniu okoliczności epizodów i wykonaniu badań zaleconych przez lekarza.
