Hormon wzrostu, czyli GH, jest produkowany przez przysadkę mózgową. Najbardziej kojarzy się ze wzrastaniem dzieci, ale działa również u osób dorosłych. Wpływa na metabolizm, skład ciała, mięśnie, kości i gospodarkę energetyczną.
Wydzielanie hormonu wzrostu nie jest stałe przez całą dobę. Odbywa się pulsacyjnie i zależy między innymi od wieku, snu, aktywności fizycznej i stanu odżywienia. Z tego powodu pojedynczy przypadkowy pomiar GH we krwi zwykle nie wystarcza do rozpoznania niedoboru albo nadmiaru.
W diagnostyce bardzo ważne jest stężenie IGF 1, czyli insulinopodobnego czynnika wzrostu, który powstaje głównie w wątrobie pod wpływem GH i jest bardziej stabilnym wskaźnikiem jego działania.
Najbardziej charakterystycznym sygnałem jest zbyt wolne tempo wzrastania. Dziecko może być niższe od rówieśników, ale sam niski wzrost nie oznacza jeszcze niedoboru GH. Istnieje wiele innych przyczyn niskorosłości, w tym uwarunkowania rodzinne, choroby przewlekłe, niedoczynność tarczycy, zaburzenia odżywienia i inne problemy hormonalne.
Przy ciężkim wrodzonym niedoborze mogą pojawić się także epizody niskiego stężenia glukozy u niemowląt oraz inne objawy zależne od współistniejących niedoborów hormonów przysadki.
Kluczowe znaczenie ma tempo wzrostu mierzone w czasie. Jednorazowy pomiar wzrostu mówi mniej niż regularnie nanoszone na siatkę centylową wyniki z kolejnych miesięcy i lat.
Diagnostyka rozpoczyna się od oceny wzrostu, tempa wzrastania, proporcji ciała, wywiadu rodzinnego i dojrzewania. Lekarz może zlecić badania laboratoryjne, w tym IGF 1 oraz inne hormony, aby sprawdzić, czy nie istnieje inna przyczyna zaburzeń wzrastania.
W wybranych przypadkach wykonuje się testy stymulacyjne oceniające zdolność przysadki do wydzielania GH. Mogą być potrzebne także badania obrazowe przysadki, jeśli istnieje podejrzenie zmian w tej okolicy.
Nie powinno się rozpoznawać niedoboru GH wyłącznie na podstawie niskiego wzrostu, pojedynczego stężenia hormonu ani internetowego kalkulatora.
Prawidłowy sen, odpowiednie żywienie i regularna aktywność fizyczna są ważne dla rozwoju dziecka, ale nie zastępują leczenia prawdziwego niedoboru GH. Nie istnieje domowa metoda, która w bezpieczny sposób skoryguje medycznie potwierdzony niedobór hormonu wzrostu.
Jeżeli dziecko rośnie wolniej niż oczekiwano, najważniejsze jest ustalenie przyczyny. Próby stosowania przypadkowych suplementów, preparatów reklamowanych jako pobudzające GH albo restrykcyjnych diet mogą opóźnić właściwą diagnostykę.
Hormon wzrostu dla dzieci stosuje się wyłącznie w określonych wskazaniach i pod kontrolą specjalisty. Jest to lek na receptę, a nie preparat wspomagający wzrost zdrowego dziecka.
U dorosłych GH nie odpowiada już za zwiększanie długości kości, ale nadal wpływa na skład ciała i metabolizm. Ciężki niedobór może wiązać się ze zwiększeniem ilości tkanki tłuszczowej, zmniejszeniem masy i siły mięśniowej, obniżeniem energii oraz pogorszeniem jakości życia.
Objawy te są jednak bardzo nieswoiste. Zmęczenie, przyrost masy ciała czy spadek sprawności mogą mieć wiele innych przyczyn. Dlatego diagnoza u osoby dorosłej wymaga oceny endokrynologicznej i zwykle nie może opierać się na samych objawach.
Szczególne znaczenie ma wywiad dotyczący chorób przysadki, operacji, radioterapii, urazów i niedoborów innych hormonów.
Najczęstszą przyczyną nadmiernego wydzielania GH u dorosłych jest gruczolak przysadki. Prowadzi to do akromegalii. Ponieważ zakończone zostało już wzrastanie kości na długość, osoba dorosła nie staje się wyższa. Zwiększają się natomiast dłonie, stopy i niektóre części twarzy.
Jeżeli nadmiar GH wystąpi przed zakończeniem wzrastania, może prowadzić do gigantyzmu, czyli nadmiernego wzrostu. Jest to jednak sytuacja rzadka.
Nadmiar hormonu wzrostu wpływa nie tylko na wygląd. Może prowadzić do zaburzeń metabolicznych, sercowo naczyniowych i oddechowych, dlatego akromegalia wymaga leczenia.
Zmiany rozwijają się stopniowo i mogą być przez lata niezauważane. Pierścionki stają się za ciasne, zwiększa się rozmiar buta, rysy twarzy stają się bardziej masywne, a żuchwa może być bardziej wysunięta. Częste jest nadmierne pocenie.
Mogą pojawiać się bóle stawów, zespół cieśni nadgarstka, bóle głowy, zaburzenia widzenia, nadciśnienie, zaburzenia gospodarki glukozowej i bezdech senny.
Ze względu na powolny rozwój objawów pomocne bywa porównanie aktualnych fotografii ze zdjęciami sprzed wielu lat. Rozpoznanie wymaga jednak badań hormonalnych, a nie oceny wyglądu.
Pierwszym ważnym badaniem jest zwykle oznaczenie IGF 1. Jeżeli wynik jest podwyższony i obraz kliniczny pasuje do akromegalii, lekarz może wykonać dalszą diagnostykę hormonalną, w tym ocenę zachowania GH po podaniu glukozy.
Po potwierdzeniu nadmiernego wydzielania hormonu wykonuje się badanie obrazowe przysadki, najczęściej rezonans magnetyczny, aby ocenić obecność i wielkość gruczolaka.
Nie należy interpretować przypadkowego stężenia GH bez uwzględnienia pulsacyjnego sposobu wydzielania tego hormonu.
Wzrost dziecka zależy nie tylko od GH. Duże znaczenie mają geny, sposób żywienia, stan zdrowia, hormony tarczycy, dojrzewanie płciowe oraz choroby przewlekłe. Dlatego dwoje zdrowych dzieci w tym samym wieku może różnić się wzrostem i nadal rozwijać się prawidłowo.
Bardziej niepokojące od samego niskiego centyla jest wyraźne zwolnienie tempa wzrastania lub przecinanie kolejnych kanałów centylowych. Właśnie dlatego podczas wizyt pediatrycznych warto regularnie mierzyć wzrost i nanosić wynik na siatkę centylową.
Jeśli tempo wzrostu nie odpowiada wiekowi i potencjałowi rodzinnemu, lekarz może rozpocząć diagnostykę zamiast czekać, aż różnica względem rówieśników stanie się bardzo duża.
Hormon wzrostu jest lekiem stosowanym w określonych wskazaniach medycznych. Nie powinien być traktowany jako sposób na dowolne zwiększenie wzrostu zdrowego dziecka.
Przed leczeniem trzeba ustalić przyczynę niskorosłości i ocenić, czy pacjent spełnia kryteria terapii. Leczenie prowadzi specjalista i wymaga regularnej kontroli skuteczności oraz bezpieczeństwa.
Stosowanie GH bez wskazań może narazić dziecko na działania niepożądane i nie daje gwarancji uzyskania oczekiwanego wzrostu.
Czy niski wzrost dziecka oznacza niedobór hormonu wzrostu?
Nie. Przyczyn niskiego wzrostu jest wiele. Ważne jest tempo wzrastania i pełna ocena pediatryczna lub endokrynologiczna.
Czy suplementy mogą zwiększyć hormon wzrostu?
Nie ma suplementu, który zastępuje leczenie potwierdzonego niedoboru GH. Preparaty obiecujące szybkie zwiększenie wzrostu wymagają dużej ostrożności.
Czy dorosły może mieć niedobór hormonu wzrostu?
Tak, szczególnie w przebiegu chorób przysadki lub po ich leczeniu. Objawy są jednak nieswoiste.
Czy nadmiar GH u dorosłego powoduje wzrost wysokości ciała?
Nie. Po zakończeniu wzrastania kości nie wydłużają się. Nadmiar GH prowadzi wtedy do akromegalii.
